Melanin được tạo ra như thế nào? 4 giai đoạn tạo sắc tố da
Từ lúc tế bào sắc tố bị "đánh thức" đến khi melanin bong ra theo lớp sừng — hiểu 4 giai đoạn này để biết mỗi hoạt chất can thiệp vào đâu.
Melanin là sắc tố tạo nên màu da, đồng thời bảo vệ nhân tế bào khỏi tác hại của tia UV. Quá trình tạo melanin (melanogenesis) diễn ra qua 4 giai đoạn. Nám xuất hiện khi một hoặc nhiều giai đoạn trong số đó hoạt động quá mức.
Tế bào sắc tố nằm ở đâu?
Tế bào sắc tố (melanocyte) nằm ở lớp đáy — lớp sâu nhất của thượng bì, ngay phía trên màng đáy. Mỗi tế bào sắc tố có nhiều tua vươn ra, tiếp xúc với các tế bào sừng (keratinocyte) xung quanh. Khi được kích hoạt, tế bào sắc tố sản xuất melanin bên trong melanosome, rồi vận chuyển và chuyển giao melanin cho tế bào sừng. Melanin dư thừa sẽ được đào thải theo chu kỳ thay mới của da.
Giai đoạn 1: Kích hoạt melanocyte
Tia UV, hormone, cytokine, stress oxy hoá… là những tín hiệu khiến tế bào sắc tố bắt đầu hoạt động. Các yếu tố kích thích chính:
- Tia UV (UVA, UVB) và ánh sáng xanh năng lượng cao (HEV).
- Hormone: estrogen, progesterone…
- Cytokine và yếu tố tăng trưởng: SCF, alpha-MSH, endothelin-1 (ET-1)…
- Stress oxy hoá và viêm mạn tính.
Giai đoạn 2: Sinh tổng hợp melanin
Melanin được tổng hợp bên trong melanosome với sự tham gia của enzyme tyrosinase và các enzyme liên quan (TRP-1, TRP-2). Con đường cơ bản: tyrosine → DOPA → DOPAquinone → melanin.
Melanosome trưởng thành qua 4 giai đoạn:
- Giai đoạn I: túi màng trống.
- Giai đoạn II: bắt đầu hình thành melanin.
- Giai đoạn III: melanin tăng dần.
- Giai đoạn IV: melanin trưởng thành, túi đầy sắc tố.
Giai đoạn 3: Vận chuyển và phân bố melanin
- Vận chuyển: melanosome di chuyển từ thân tế bào sắc tố ra các tua.
- Chuyển giao: melanosome được chuyển từ tế bào sắc tố sang tế bào sừng.
Melanin được tạo ra nhưng chưa chắc đã gây nám — nó phải được chuyển sang tế bào sừng thì mới hiện thành màu trên da. Nếu giảm được quá trình chuyển giao này, da sẽ sáng hơn.
Giai đoạn 4: Đào thải melanin
Melanin trong tế bào sừng được đẩy dần lên trên và bong ra ngoài cùng với quá trình thay mới của lớp thượng bì.
Lưu ý: Melanin chỉ được đào thải hiệu quả khi chu kỳ thay mới tế bào da diễn ra bình thường và hàng rào bảo vệ da khoẻ mạnh.
Vì melanin phải được đào thải dần theo chu kỳ thay mới của da, màu da cải thiện từ từ chứ không thay đổi sau vài ngày.
Mỗi giai đoạn, một hướng can thiệp
| Giai đoạn | Hướng can thiệp | Ví dụ hoạt chất |
|---|---|---|
| 1. Kích hoạt melanocyte | Giảm tín hiệu kích hoạt | Tranexamic acid, vitamin C, vitamin E, ferulic acid |
| 2. Tổng hợp melanin | Ức chế tyrosinase | 4-Butylresorcinol, thiamidol, kojic acid, arbutin |
| 3. Vận chuyển melanin | Giảm chuyển melanosome sang tế bào sừng | Niacinamide, chiết xuất đậu nành, N-acetyl glucosamine |
| 4. Đào thải melanin | Thúc đẩy thay mới tế bào sừng | Retinoid, glycolic acid, lactic acid, mandelic acid, PHA |
Bảng trên là khung sườn của mô hình 8 điểm trong chăm sóc da nám. Mô hình này bổ sung thêm bốn điểm nữa: kiểm soát viêm, phục hồi hàng rào, điều hoà vi môi trường của da và duy trì lâu dài.
