Vì sao bị nám? Ba yếu tố chính: gen, nội tiết và tia UV

Nám da là tình trạng tăng sắc tố mạn tính, thường thành từng mảng nâu đối xứng hai bên mặt. Nám không có một nguyên nhân duy nhất: nhiều yếu tố cùng tác động lên tế bào sắc tố (melanocyte), khiến chúng sản xuất melanin nhiều hơn bình thường. Ba yếu tố được ghi nhận rõ nhất là gen, nội tiết và tia UV.

1. Yếu tố di truyền (gen)

Gen được xem là yếu tố quan trọng nhất trong nám.

• Người có tiền sử gia đình bị nám thường xuất hiện nám sớm hơn và nám kéo dài lâu hơn.
• Người có tiền sử gia đình bị nám thường có nền da sậm màu hơn người không có tiền sử. Người có type da trắng cũng ít có tiền sử gia đình bị nám hơn người có type da sậm.
• Gen H19 được nhắc tới nhiều trong nám. Gen này tạo ra một loại RNA không mã hoá protein. Ở vùng da nám, gen H19 bị giảm hoạt động, từ đó thúc đẩy tổng hợp melanin và tăng vận chuyển melanin lên tế bào sừng.
• Một số gen khác liên quan đến quá trình tổng hợp melanin cũng hoạt động mạnh hơn ở vùng da nám so với vùng da thường.

Với người có cơ địa di truyền, nám có xu hướng dai dẳng hơn. Vì vậy việc chăm sóc cần kiên trì và chú trọng giai đoạn duy trì lâu dài.

Hình ảnh thực tế từ khách hàng

2. Yếu tố nội tiết (hormone)

Nám chịu ảnh hưởng rõ rệt của hormone. Uống thuốc tránh thai, liệu pháp hormone thay thế, khối u buồng trứng hay các rối loạn nội tiết thường liên quan tới việc nám khởi phát hoặc nặng thêm.

Nhiều quan sát ủng hộ vai trò của nội tiết trong nám:

• Phụ nữ bị nám nhiều hơn nam giới.
• Nám thường khởi phát sau tuổi dậy thì, trong thời kỳ mang thai hoặc khi đang dùng thuốc tránh thai.
• Nám hiếm gặp trước tuổi dậy thì và giảm dần sau mãn kinh.

Về cơ chế, estrogen và progesterone làm tăng hoạt động của enzyme tyrosinase — enzyme then chốt trong quá trình tạo melanin.

Nám còn liên quan đến các bệnh nội tiết, đặc biệt là bệnh lý tuyến giáp: tỉ lệ rối loạn tuyến giáp được ghi nhận ở người bị nám vào khoảng 20%. Nếu nám xuất hiện cùng các dấu hiệu bất thường về nội tiết, nên đi khám để được đánh giá toàn diện.

3. Tia cực tím (tia UV)

Tia UV là yếu tố khởi phát chính của nám, đồng thời làm nám nặng thêm và làm tăng tỉ lệ tái phát.

Khi da tiếp xúc với tia UV mạnh và kéo dài:

• Chuỗi phản ứng viêm được hoạt hoá, nhiều gốc tự do được hình thành.
• Tế bào sắc tố tăng sinh, các tua (đuôi gai) của tế bào sắc tố to ra và melanin được sản xuất nhiều hơn.
• Tế bào sừng tiết ra hàng loạt tín hiệu như yếu tố tế bào gốc (SCF), yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi (bFGF), IL-1, endothelin-1, alpha-MSH, ACTH… Tất cả đều kích thích tế bào sắc tố tăng sinh và tăng tổng hợp melanin.
• Da tiết thêm PGE2, làm các tua của tế bào sắc tố lớn hơn để "giao" melanin sang tế bào sừng nhiều hơn.
• Nguyên bào sợi ở lớp bì cũng được hoạt hoá, tiết SCF và yếu tố tăng trưởng tế bào gan (HGF), ảnh hưởng đến quá trình tạo sắc tố ở thượng bì.

Ở vùng da nám, mức độ thoái hoá mô đàn hồi cao hơn hẳn vùng da lành. Đây là dấu hiệu cho thấy tiếp xúc lâu dài với tia UV là điều kiện cần để nám hình thành (xem thêm bài Da nám khác da thường thế nào dưới kính hiển vi).

Điều này có ý nghĩa gì khi chăm sóc da nám?

• Gen không thay đổi được, nhưng các yếu tố còn lại thì kiểm soát được: chống nắng mỗi ngày, hạn chế tác động nội tiết khi có thể, giữ nền da khoẻ.
• Chống nắng là bước nền. Thiếu bước này, các hoạt chất dưỡng sáng khó giữ được kết quả.
• Vì nám có nhiều nguyên nhân cùng lúc, chăm sóc hiệu quả cần tác động lên nhiều cơ chế, không trông chờ vào một hoạt chất duy nhất. Đó là nền tảng của mô hình 8 điểm trong chăm sóc da nám.